- Co to jest PCB?
- PCB w świetle prawa
- Właściwości PCB
- Szkodliwość PCB
- Postępowanie z PCB
- Metoda unieszkodliwiania PCB
Co to jest PCB?
Nazwą „polichlorowane bifenyle” (potocznie askarele) w skrócie PCB, określa się grupę związków organicznych, w których cząsteczce występują jako podstawniki w pierścieniach związków aromatycznych atomy chlorowca. Skrótowa nazwa jest umownym określeniem dla polichlorowanych bifenyli, terfenyli (PCT) i innych tego typu związków. Substancje te wyprodukowane zostały przede wszystkim w latach 1950-1970, przez różne firmy chemiczne na świecie. Na przełomie lat 60 i 70-tych okazało się, że PCB oprócz korzyści technicznych, stanowią zagrożenie dla środowiska, gdyż jako substancje odporne chemicznie i trudno ulegające biodegradacji, zaczynają kumulować się w łańcuchach troficznych powodując szereg skutków ubocznych w organizmach żywych.
Jeżeli chcesz bezpłatnie otrzymać w formie elektronicznej naszą ulotkę informacyjną kliknij: "Polichlorowane bifenyle - istotny problem w gospodarce odpadami"
W krajach Unii Europejskiej problemem usuwania PCB zajęto się już w latach 70-tych, ograniczając sprzedaż i stosowanie określonych niebezpiecznych materiałów i preparatów, w tym PCB (Dyrektywa Rady 76/403/EWG). W innych dyrektywach poruszono obowiązek koncesjonowania przedsiębiorstw usuwających PCB (Dyrektywa 75/442/EWG) oraz warunkach spalania PCB jako metody ich usuwania i opracowywania planów usunięcia zinwentaryzowanych PCB (Dyrektywa 94/67/EWG). Najbardziej kompleksową dyrektywą jest Dyrektywa Rady 96/59/WE poświęcona likwidacji związków oraz neutralizacji substancji toksycznych z urządzeń zawierających te związki. Celem tej dyrektywy jest harmonizacja przepisów prawnych państw członkowskich w zakresie kontrolowanego unieszkodliwiania PCB/PCT, dekontaminacji urządzeń zawierających PCB/PCT oraz unieszkodliwiania zużytego PCB/PCT w celu całkowitej jego eliminacji.
Wymienione grupy unijnych aktów prawnych jak i sformułowane w nich wymagania znalazły swoje odzwierciedlenie w ustawie z dnia 27 kwietnia 2001 r. o odpadach (Dz. U. Nr 62, poz. 628 z późn. zm) oraz w ustawie z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska (Dz. U. Nr 62, poz. 627 z późn. zm.). Przepisy dotyczące inwentaryzacji urządzeń zostały transponowane do prawa polskiego w rozporządzeniu Ministra Gospodarki z dnia 24 czerwca 2002 r. w sprawie wymagań w zakresie wykorzystywania i przemieszczania substancji stwarzających szczególne zagrożenie dla środowiska oraz wykorzystania i oczyszczania instalacji lub urządzeń, w których były lub są wykorzystywane substancje stwarzające szczególne zagrożenie dla środowiska (Dz. U. Nr 96, poz. 860). Rozporządzenie określa sposoby inwentaryzacji urządzeń lub instalacji, w których były lub są wykorzystywane PCB. Zgodnie z zapisem § 2.1. ww. rozporządzenia wykorzystanie PCB dopuszcza się w użytkowanych urządzeniach nie dłużej niż do 30 czerwca 2010 r., co jest przeniesieniem zapisu z ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. o wprowadzeniu ustawy – Prawo ochrony środowiska, ustawy o odpadach oraz zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 100, poz. 1085).
Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 27 września 2001 r. w sprawie katalogu odpadu (Dz. U. Nr 112, poz. 1206) oleje odpadowe oraz urządzenia zawierające PCB klasyfikowane są jako odpady niebezpieczne i wszelkiego rodzaju działania wynikające z zasad gospodarowania tymi rodzajami odpadami, wymagają usankcjonowania w postaci stosowanych zezwoleń. Zgodnie z art. 38 ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. o odpadach (Dz. U. Nr 62, poz. 628 z późn. zm.) PCB powinno być unieszkodliwiane poprzez spalanie w spalarniach odpadów niebezpiecznych.
Odpowiedzialność karna
Zgodnie z ustawą z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo Ochrony Środowiska (t.j. z 2008 r., Dz. U. Nr 25, poz. 150, z późn. zm.):
Art. 345. Kto, będąc do tego obowiązany na podstawie art. 161, nie oczyszcza lub nie unieszkodliwia instalacji lub urządzeń, w których są lub były wykorzystywane substancje stwarzające szczególne zagrożenie dla środowiska albo co do których istnieje uzasadnione podejrzenie, że były w nich wykorzystywane takie substancje, podlega karze aresztu albo ograniczenia wolności, albo grzywny.
Art. 346. 1. Kto, wykorzystując substancje stwarzające szczególne zagrożenie dla środowiska, nie przekazuje okresowo odpowiednio marszałkowi województwa albo wójtowi, burmistrzowi lub prezydentowi miasta informacji o rodzaju, ilości i miejscach ich występowania, czym narusza obowiązek określony w art. 162 ust. 3 i 4,podlega karze grzywny.
2. Tej samej karze podlega, kto w wymaganym zakresie nie dokumentuje rodzaju, ilości i miejsc występowania substancji stwarzających szczególne zagrożenie dla środowiska oraz sposobu ich eliminowania, czym narusza obowiązek określony w art. 162 ust. 2.”.
PCB z racji posiadania znakomitych właściwości dielektrycznych, były szeroko stosowane jako składniki olejów elektroizolacyjnych wykorzystywanych w transformatorach, jako materiał dielektryczny w kondensatorach, w urządzeniach niezbędnych dla uzyskania dobrej sprawności silników elektrycznych, w maszynach kopalnianych jako płyny hydrauliczne. Poniższy rysunek opisuje większość nazw handlowych PCB, które były używane w Polsce i na świecie:
W tabeli przedstawiono wykaz transformatorów, w których mogły być wykorzystywane PCB. Wykaz ten stanowi załącznik nr 2 do rozporządzenia Ministra Gospodarki z dnia 26 września 2002 r. w sprawie określenia urządzeń, w których mogły być wykorzystywane substancje stwarzające szczególne zagrożenie dla środowiska (Dz. U. Nr 173, poz. 1416).
Polichlorowane bifenyle bardzo wolno ulegają biodegradacji. W organizmach ludzkich nie ulegają rozkładowi, kumulują się, powodując trwałe uszkodzenia systemu nerwowego, wątroby, śledziony i nerek powodują zakłócenia w funkcjonowaniu systemu odpornościowego organizmu, zniekształcają kod genetyczny, powodując urodzenia mutantów, wywołują uszkodzenia wątroby, śledziony i nerek. [1, 2, 3].
W USA są uznane za potencjalny kancerogen zawodowy oraz jako substancje prawdopodobnie rakotwórcze [4]. Przedostawanie się PCB do organizmów żywych może następować na skutek awarii urządzeń, w których są stosowane, niewłaściwego składowania i unieszkodliwiania, pozbywania się bez zabezpieczenia i kontroli łącznie z odpadami komunalnymi oraz ściekami. Są łatwo rozpuszczalne w tłuszczach i kumulują się w zwierzęcych tkankach tłuszczowych.
Szczególny problem powstaje w przypadku zagrożenia pożarowego substancji zawierających PCB. Polichlorowane bifenyle są niepalne, ale w temperaturze ponad 500°C i w obecności tlenu ich rozpad może prowadzić do uwalniania związków silnie toksycznych, potocznie zwanych dioksynami i furanami.
1. „Polichlorowane Bifenyle (PCB) w urządzeniach i odpadach. Wytyczne postępowania”, Ministerstwo Gospodarki, Warszawa 1999 r.
2. „PCB odpad niebezpieczny w środowisku” – dr inż. E. Beran, dr inż. St. Gryglewicz, Wrocław 1999 r.
3. „Polichlorowane bifenyle (PCBs) zagrożenie środowiska naturalnego i możliwości przeciwdziałania” – dr inż. E. Beran, dr inż. St. Gryglewicz, prof. dr hab. inż. M. Rutkowski, Chemik 3 (49) 63-67, 1996 r.
4. „Czynniki rakotwórcze”, Instytut Medycyny Pracy, Łódź, 1993 r.
Każde urządzenie, którego płyn izolujący zawiera PCB w ilości V>5 dm3, podlega przepisom dotyczącym urządzeń zawierających polichlorowane bifenyle i powinno być oznakowane. Identyfikacje PCB oraz oznakowanie należało przeprowadzić do dnia 31 grudnia 2002. Przykładowe oznaczenie urządzeń zawierających PCB oraz pojemników przeznaczonych do magazynowania PCB przed unieszkodliwianiem przedstawia poniższy rysunek:
Zgodnie z art. 6, pkt. 4 rozporządzenia Ministra Gospodarki z dnia 24 czerwca 2002 r. w sprawie wymagań w zakresie wykorzystania i przemieszczania substancji stwarzających szczególne zagrożenie dla środowiska oraz wykorzystania i oczyszczania instalacji lub urządzeń, w których były lub są wykorzystywane substancje stwarzające szczególne zagrożenie dla środowiska (Dz. U. Nr 96, poz. 860) urządzenia lub instalacje, w których znajduje się ciecz zawierająca PCB o stężeniu do 0,05% w przeliczeniu na PCB, mogą być oznakowane jako „zawiera PCB < 0,05%”.
Należy również pamiętać o odpowiednim zakwalifikowaniu odpadów zgodnym z rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 27 września 2001 r. w sprawie katalogu odpadów (Dz. U. Nr 112, poz. 1206). Przewiduje ono m.in. następujące kody:
13 01 01* oleje hydrauliczne zawierające PCB,
13 03 01* oleje i ciecze stosowane jako elektroizolatory i nośniki ciepła zawierające PCB,
16 01 09* elementy zawierające PCB,
16 02 09* transformatory i kondensatory zawierające PCB,
16 02 10* zużyte urządzenia zawierające PCB albo nimi zanieczyszczone inne niż wymienione w 16 02 09.
Powyższa kwalifikacja jest niezbędna do prowadzenia prawidłowej ewidencji odpadów – wzory dokumentów zawarte są w rozporządzeniu Ministra Środowiska z dnia 14 lutego 2006 r. w sprawie wzorów dokumentów stosowanych na potrzeby ewidencji odpadów (Dz. U. Nr 30, poz. 213). Transport odpadów zawierających PCB może być wykonywany tylko przez wyspecjalizowanych przewoźników, posiadających stosowne zezwolenie i świadczących usługi spedycyjne zgodne z wytycznymi.
Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Gospodarki z dnia 24 czerwca 2002 r., w sprawie wymagań w zakresie wykorzystania i przemieszczania substancji stwarzających szczególne zagrożenie dla środowiska oraz wykorzystania i oczyszczania instalacji lub urządzeń, w których były lub są wykorzystywane substancje stwarzające szczególne zagrożenie dla środowiska (Dz. U. Nr 96, poz. 860), urządzenia zawierające PCB podlegają dekontaminacji lub unieszkodliwieniu.
Wykorzystanie PCB dopuszcza się w użytkowanych urządzeniach lub instalacjach, nie dłużej niż do 30 czerwca 2010 r.
Niekontrolowane zlewanie płynów z polichlorowanymi bifenylami razem z przepracowanymi olejami powoduje zanieczyszczenie oleju który nie może zostać zawrócony do klasycznej regeneracji w rafinerii. Jedna tona oleju z PCB powoduje zanieczyszczenie ok. 10 tys. ton produktów naftowych. Art 39 ustawy o odpadach wyraźnie zakazuje mieszania olejów odpadowych z innymi odpadami niebezpiecznymi, w szczególności zawierającymi PCB. Dlatego też opróżnianiem urządzenia zawierającego PCB powinny się zajmować osoby i firmy odpowiednio do tego rodzaju czynności przygotowane i przeszkolone. Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Gospodarki z dnia 24 czerwca 2002 (Dz. U. Nr 96, poz. 860) przez dekontaminację, czyli „czyszczenie” należy rozumieć wszelkie operacje, którym poddawane są urządzenia lub instalacje pozwalające na usunięcie z nich PCB w sposób bezpieczny dla zdrowia ludzi i środowiska.
Dekontaminację należy uznać za spełnioną jeżeli w wyniku analizy cieczy izolacyjnej (substytutu) na zawartość PCB, po 6 miesiącach od napełnienia cieczą niezawierającą PCB, nie stwierdza się obecności tej substancji w ilości powyżej 0,005% wagowych (50 mg/kg).
Rozporządzenie Ministra Gospodarki i Pracy z dnia 4 sierpnia 2004 r. w sprawie szczegółowego sposobu postępowania z olejami odpadowym (Dz. U. Nr 192, poz. 1968), przedstawia dwie drogi postępowania ze zużytymi olejami w zależności od zawartości PCB. Jeżeli zawartość polichlorowanych bifenyli nie przekracza 25 mg/ kg cieczy, to oleje mogą być przeznaczone do regeneracji. Natomiast jeżeli zawartość polichlorowanych bifenyli przekracza 50 mg/kg cieczy to oleje muszą zostać poddane unieszkodliwieniu.
Ważnym elementem w identyfikacji zawartości PCB w urządzeniach elektrycznych, jest wykonanie stosownej analizy, która pozwoli na precyzyjne określenie zawartości PCB w badanej cieczy, a w konsekwencji określenie dalszego sposobu postępowania z olejami stanowiącymi wypełnienie urządzeń.
Urządzenie po oczyszczeniu (dekontaminacji) dopuszcza się do dalszej eksploatacji po oznakowaniu:
